Öz düzenleme: duyguyu ve dikkati yönetmek öğrenilir

Okul öncesi öğretmenlerinin en sık dile getirdiği güçlük, davranış değil; öz düzenlemedir. Sırasını bekleyemeyen, bir işi bitirmeden diğerine geçen, hayal kırıklığında toparlanamayan çocuklar her sınıfta vardır. Bu tabloyu ahlaki bir dille (“yaramaz”, “şımarık”) okumak, çözümü de kaçırmak demektir. Öz düzenleme; dil ve yürüme gibi, gelişen ve desteklenebilen bir beceri kümesidir.

Üç bileşen

Öz düzenlemeyi üç parçada düşünmek pratiktir. Duygusal düzenleme: yoğun duyguyu tanıma ve yatıştırma. Dikkat düzenlemesi: bir uyaranda kalabilme ve gerektiğinde geçiş yapabilme. Davranışsal düzenleme: dürtüyü erteleyebilme. Bir çocuk üçünde birden değil, genellikle birinde zorlanır — ve müdahale de o parçaya göre değişir.

Erken çocuklukta bu beceriler önce dışarıdan kurulur. Yetişkinin sakin sesi, öngörülebilir günlük akış ve tekrarlanan rutinler, çocuğun henüz kendi başına yapamadığı düzenlemeyi onun yerine yapar. Zamanla bu dışsal düzen içselleşir. Bu yüzden “kendi kendini toparlaması” beklenen çocuğa önce birlikte toparlanma deneyimi yaşatmak gerekir.

Sınıfta işe yarayanlar

• Geçişleri haber verin: “Beş dakika sonra toplanıyoruz” cümlesi, dürtü kontrolünün yükünü hafifletir.
• Duyguyu adlandırın: “Kulen yıkıldığı için çok kızdın” demek, çocuğa yaşadığını tanıma dili verir.
• Bekleme süresini kademelendirin: sırayı beklemek 30 saniyeden başlar, birden beş dakikaya çıkmaz.
• Sakinleşme köşesi ceza değil dinlenme yeridir; çocuk oraya gönderilmez, davet edilir.

Bir uyarı: öz düzenleme güçlüğü tek başına hiçbir tanının göstergesi değildir. Yaş grubuna göre beklenen düzeyin ne olduğunu bilmek, öğretmeni gereksiz kaygıdan da acele yargıdan da korur. Süreklilik gösteren ve çocuğun günlük yaşamını belirgin biçimde zorlaştıran durumlarda yapılacak şey etiketlemek değil, gözlemi kayda geçirip aileyle ve gerektiğinde uzmanla paylaşmaktır.

Öz düzenleme, okula hazırlığın en güçlü yordayıcılarından biridir — harf bilgisinden bile önce gelir. İyi haber şu: doğrudan öğretilebilir. Sabırlı bir yetişkin, öngörülebilir bir gün akışı ve adlandırılan duygular, çoğu çocuk için yeterlidir.