Dil gelişiminin motoru: sıra alan sohbet

Dil gelişimi denince akla önce kelime sayısı gelir. Oysa çocuğun dili, kendisine yöneltilen kelimelerin miktarından çok, karşılıklı sıra alışların sıklığıyla ilerler. Tek yönlü konuşma — talimat, uyarı, anlatım — sohbet değildir. Sohbet, çocuğun bir şey söylemesi ve yetişkinin buna bağlanan bir cevap vermesiyle kurulur.

Sıra almanın anatomisi

İyi bir sohbet turu üç adımdan oluşur: çocuk bir şey başlatır (bakış, ses, cümle), yetişkin buna bağlanır, çocuk devam eder. Kritik olan ikinci adımdır. Çocuk “bak, kırmızı” dediğinde “aferin” demek turu kapatır; “kırmızı olan başka ne var burada?” demek turu açar. Kapanan tur bir onay, açılan tur bir düşünme davetidir.

Sınıfta sohbet turlarının en verimli anları, tüm gruba hitap edilen zamanlar değildir. Yemek masası, giyinme sırası, bahçeye çıkış — yani yetişkinin bir çocukla yan yana olduğu geçiş anları, dilin gerçekten çalıştığı anlardır.

Turu açan sorular

• “Sence sonra ne olacak?” — tahmin, cümleyi uzatır.
• “Nasıl yaptın?” — süreç anlatısı, zaman bağlaçlarını çalıştırır.
• “Bu neye benziyor?” — benzetme, sözcük dağarcığını genişletir.
• “Sen olsan ne yapardın?” — perspektif alma, hem dili hem sosyal düşünmeyi zorlar.

Bir noktaya dikkat: sessiz çocuk, dili gelişmemiş çocuk değildir. Bazı çocuklar önce dinler, sonra konuşur. Sohbet turlarını artırmanın yolu çocuğu konuşmaya zorlamak değil, konuşmak istediğinde onu duyacak bir yetişkinin orada olmasıdır. Sessizliğe tahammül, sohbetin görünmeyen becerisidir.

Günün içinde on beş dakikalık ayrı bir “dil etkinliği” kurmak yerine, var olan anları sohbete çevirmek çok daha güçlüdür. Dil, ders saatinde değil; tabak dizerken, ayakkabı bağlarken, bahçeye yürürken gelişir.