Gelişimsel izleme: erken fark etmenin değeri ve kurumun sınırı

Erken çocukluk alanında en hassas konulardan biri, gelişimsel farklılıkların erken fark edilmesidir. Konu hassastır çünkü iki yönlü risk taşır: geç fark etmek desteğin gecikmesine, aceleci yorumlamak ise gereksiz kaygıya ve etiketlemeye yol açar. Bu yüzden rollerin net olması gerekir.

Alanın verileri ne söylüyor?

Kim’in uluslararası gelişimsel tarama programlarını inceleyen derlemesi, gelişimsel farklılıkların yaygınlığının literatürde yaklaşık yüzde 8 ile 15 arasında bildirildiğini ve bu oranın dünya genelinde arttığını aktarır. Aynı derleme, gelişimsel gecikmelerde müdahalenin kritik döneminin çocuk üç yaşına gelmeden önce olduğunu ve birinci basamak sağlık hizmetlerinin planlı ziyaretlerde gelişimsel izleme ve tarama yapmasının önerildiğini belirtir.

Ancak öneri ile uygulama arasında belirgin bir açık vardır. Porter ve arkadaşlarının pediatrik birinci basamak hizmet sağlayıcılarıyla yürüttüğü çalışmada, yanıt verenlerin yaklaşık üçte ikisi tarama için resmî bir araç kullandığını bildirmiş; izleme ve taramanın hangi ziyaretlerde ve hangi araçla yapıldığı konusunda ise belirgin bir çeşitlilik saptanmıştır.

En kritik boşluk: erişim

Edwards ve arkadaşlarının Avustralya’da yürüttüğü çalışma daha çarpıcı bir tabloyu aktarır: gelişimsel açıdan kırılgan çocukların yalnız küçük bir bölümü okul öncesi yıllarda erken müdahale hizmetine ulaşmaktadır. Aynı çalışma, evde farklı bir dil konuşulan ve sosyoekonomik olarak dezavantajlı ailelerin çocuklarının gelişimsel kırılganlık açısından daha yüksek risk taşıdığını; buna karşın bu ailelerin geleneksel klinik temelli hizmetlere daha az eriştiğini bildirir. Yani sistem, en çok ihtiyaç duyan grubu en çok kaçırmaktadır.

Bu bulgu, okul öncesi kurumların neden önemli olduğunu açıklar: kurum, çocuğu her gün gören ve aileyle düzenli teması olan tek yapıdır. Solís-Cordero ve arkadaşlarının Brezilya’nın kamu politikalarını inceleyen çalışması da benzer bir sonuca varır: gelişimsel izlemeyi daha çok çocuğa ulaştırabilecek yapıların kurulması gerekmektedir.

Kurumun rolü nerede biter?

Buradaki çizgi net olmalıdır. Okul öncesi kurumun rolü gözlemek, kaydetmek ve gerektiğinde yönlendirmektir. Tarama yapmak, tanı koymak ve klinik değerlendirme yürütmek sağlık ve ilgili uzmanlık alanlarının işidir. Bir öğretmenin “bu çocukta şu olabilir” cümlesi, iyi niyetle söylenmiş olsa bile ailede kalıcı bir etki bırakır ve mesleki yetki alanının dışındadır.

• Kurumun işi: sistematik gözlem, tarihli kayıt, aileyle paylaşım ve gerektiğinde yönlendirme.
• Kurumun işi değil: tarama aracı uygulamak, tanı koymak, klinik yorum yapmak.
• Kaydın değeri: uzmana giden ailenin elinde somut, tarihli gözlemler olur.
• Dil: gözlem aktarılır, hüküm verilmez.

Erken fark etmenin değeri tartışmasızdır. Ancak bu değeri korumanın yolu, her kurumu bir tarama merkezine dönüştürmek değil; kurumun iyi gözlem yapmasını, ailenin doğru zamanda doğru uzmana yönlendirilmesini ve bu yolculukta elde somut kayıtların bulunmasını sağlamaktır.

Kaynaklar

• Kim, S. (2022). Worldwide national intervention of developmental screening programs in infant and early childhood. Clinical and Experimental Pediatrics.
• Porter, S., Qureshi, R. & Caldwell, B. A. (2016). Developmental surveillance and screening practices by pediatric primary care providers. Infants & Young Children.
• Edwards, K., Fernandez, R. & Rimes, T. (2020). Happy, Healthy, Ready — working with early childhood non-government organisations for developmental surveillance for vulnerable children. Australian Journal of Advanced Nursing.
• Solís-Cordero, K., Palombo, C. N. T. & Oliveira, C. V. R. (2021). Developmental surveillance, screening and evaluation: An analysis of Brazil's public policies for child care. Enfermería Actual en Costa Rica.